Józef Lewartowski
Biografia
Józef Lewartowski urodził się 10 maja 1895 roku w Bielsku Podlaskim, w ubogiej, wielodzietnej rodzinie rzemieślniczej. Był synem Mowsze Lewartowskiego i Muszy ze Sternów. Ukończył cztery klasy żydowskiej szkoły początkowej, a następnie rozpoczął naukę w gimnazjum w Bielsku, którą przerwał w 1911 roku z powodu trudnej sytuacji materialnej. Od tego czasu pracował jako urzędnik w kantorze, jednocześnie kształcąc się samodzielnie.
W latach 1915-1918 pracował przy budowie dróg bitych, gdzie organizował robotników w taki sposób, aby ich praca była niekorzystna dla okupacyjnych władz niemieckich. W 1918 roku wstąpił do Żydowskiej Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej „Poalej Syjon”. W 1920 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Bielsk Podlaski, został członkiem Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski i odpowiadał za organizację administracji w powiecie bielskim.
W 1921 roku przeniósł się do Warszawy, gdzie związał się z lewicowym skrzydłem „Poalej Syjon”. Współorganizował Żydowską Spółdzielnię Wydawniczą „Życie”, która wydawała literaturę propagandową. Brał udział w akcji łączenia lewicy żydowskiej z Komunistyczną Partią Robotniczą Polski, a następnie wszedł w skład Centralnego Biura Żydowskiego KPRP. W latach 1922-1925 uczestniczył w konferencjach i zjazdach partyjnych, w tym w III Konferencji KPRP w Sopocie oraz II Zjeździe KPRP pod Moskwą, gdzie został wybrany do Komitetu Centralnego.
W 1926 roku został aresztowany i skazany na trzy lata więzienia za działalność komunistyczną. W więzieniu działał w komunie więziennej, a nawet współorganizował ucieczkę więźniów politycznych. Po wyjściu na wolność nielegalnie wyjechał do Moskwy, gdzie pracował w Polsko-Nadbałtyckim Sekretariacie Krajowym Międzynarodówki Komunistycznej i wstąpił do Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików).
W 1932 roku powrócił do Polski i objął kierownictwo Centralnej Redakcji KPP. W 1933 roku organizował strajki robotnicze w przemyśle włókienniczym w Łodzi i Białymstoku. W 1934 roku ponownie aresztowany, został skazany na 12 lat więzienia (wyrok zmniejszono do 6 lat i 8 miesięcy). W więzieniu w Rawiczu poznał m.in. Alfreda Lampego, Marcelego Nowotkę, Pawła Findera, Bolesława Bieruta i Mariana Buczka. Wyszedł na wolność po 1 września 1939 roku.
Po wybuchu II wojny światowej uczestniczył w obronie Warszawy, a następnie przedostał się do Białegostoku, gdzie został dyrektorem fabryki włókienniczej. W latach 1939-1941 współpracował z władzami sowieckimi na terenach wschodnich II RP. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w 1941 roku jego żona Ruta ewakuowała się w głąb ZSRR, a on pozostał w Białymstoku, organizując obronę fabryki. W tym czasie, w Morszańsku, urodził mu się syn Józef.
W końcu 1941 roku przybył do Warszawy i trafił do getta, gdzie stał się jednym z organizatorów Polskiej Partii Robotniczej. Dzięki jego działalności PPR szybko rozrosła się do około 500 członków i była prawdopodobnie największą organizacją partyjną w getcie. W marcu 1942 roku, wspólnie z Mordechajem Anielewiczem, Josefem Kapłanem i Icchakiem Cukiermanem, współtworzył Blok Antyfaszystowski, który miał na celu zjednoczenie żydowskiego ruchu oporu.
Okoliczności śmierci Józefa Lewartowskiego nie są do końca jasne. Według jednej wersji, zginął zastrzelony przez Gestapo na terenie getta. Według innej, został aresztowany podczas obławy w warsztacie Landaua przy ul. Gęsiej i wywieziony do obozu zagłady w Treblince. Świadek Eliahu Gutkowski, który wyskoczył z tego samego pociągu, zeznał, że Lewartowski dodawał otuchy transportowanym i nawoływał do zachowania godności, mimo świadomości nadchodzącej Zagłady.
Józef Lewartowski został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy za udział w powstaniu w getcie warszawskim. Jest patronem ulicy w Warszawie, a na kamienicy przy ul. Ogrodowej 10/26, gdzie mieszkał, umieszczono tablicę pamiątkową (zdemontowaną w 2016 roku). Upamiętnia go również kamienny blok Traktu Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów.